O faiga faʻavae tau tupe sauā ma le lē faʻatuatuaina na faʻaaogaina e le Iunaite Setete ua mafua ai le tele o le faʻateleina o tau o oloa i le lalolagi atoa, ma mafua ai le faʻalavelave lautele i le tamaoaiga ma le faʻateleina tele o le mativa, aemaise lava i atunuu tau atiaʻe, e tusa ai ma le tala a tagata atamamai i le lalolagi.
I le tauiviga e taofiofia le si'itia tele o le tau o oloa a Amerika, lea na sili atu i le 9 pasene ia Iuni, ua si'itia ai e le US Federal Reserve le pasene o tului fa taimi i le tulaga o iai nei i le va o le 2.25 i le 2.5 pasene.
Na taʻu atu e Benyamin Poghosyan, o le taitaifono o le Nofoaga Autu mo Suʻesuʻega Faʻapolokiki ma le Tamaoaiga i Yerevan, Armenia, i le China Daily e faʻapea, o le siʻitia o tau ua faʻalavelaveina ai maketi tau tupe a le lalolagi, faʻatasi ai ma le tele o atunuʻu tau atiaʻe o loʻo feagai ma le maualuga o le tau o le soifuaga, ma faʻalavelaveina ai a latou taumafaiga e saili le maufetuunaʻi tau tupe i luma o luʻitau faʻavaomalo eseese.
“Ua i’u ai i le pa’ū tele o le tau o le euro ma nisi o tupe, ma o le a fa’aauau pea ona fa’aosofia ai le taugata o le soifuaga,” o lana tala lea.
O loʻo faʻatau tagata faʻatau aano o manufasi i se faleoloa i Safeway aʻo faʻaauau pea ona faʻatupulaʻia le tau o oloa i Annapolis, Maryland
I Tunisia, o le malosi o le tala Amerika ma le si’itia tele o tau o saito ma le malosi o le eletise ua fa’amoemoeina o le a fa’alauteleina ai le aitalafu a le atunu’u i le 9.7 pasene o le GDP i le tausaga nei mai le 6.7 pasene na mua’i va’aia, e tusa ai ma le saunoaga a le kovana o le faletupe tutotonu o Marouan Abassi.
E oo atu i le faaiuga o lenei tausaga, ua valoia o le a oo atu aitalafu a le atunuu i le 114.1 piliona dinar ($35.9 piliona), po o le 82.6 pasene o lona GDP. O loo aga’i atu Tunisia i le le totogiina o aitalafu pe afai e faaauau pea le faaletonu o ana tupe, e pei ona lapatai mai ai le faletupe o tupe teufaafaigaluega Morgan Stanley ia Mati.
Na oʻo atu le tau o le soifuaga i Turkiye i se tulaga maualuga e 79.6 pasene ia Iulai, o le maualuga lea i le 24 tausaga. Na faʻatau atu le tasi le tala i le 18.09 lira a Take i le aso 21 o Aokuso, o se paʻu e 100 pasene pe a faʻatusatusa i le tausaga talu ai, lea na 8.45 lira le tau o fesuiaʻiga o tupe i le tala.
E ui i taumafaiga a le malo e aofia ai le siitia o le totogi maualalo e puipuia ai tagata mai faigata tau tupe e mafua mai i le maualuga o le tau o oloa, ae o loo tauivi pea tagata Take e taulima o latou olaga.
Na taʻua e Tuncay Yuksel, o se pule o se faleoloa faʻatau oloa tuai i Ankara, ua aveese e lona aiga meaʻai e pei o aano o manufasi ma meaʻai susu mai lisi o meaʻai ona o le siʻitia o tau talu mai le amataga o le tausaga.
“Ua taugata mea uma, ma ua matuā pa'ū ifo le malosi fa'atau a tagata lautele,” o le saunoaga lea a Yuksel na sii mai e le Xinhua News Agency. “E lē gafatia e nisi tagata ona fa'atau mea e mana'omia.”
O le si'itia o le fua faatatau o tului a le US Fed ua "mautinoa lava ua mafua ai le taugata o le soifuaga i atunuu tau atiae", ma o lenei gaioiga e le talafeagai, na saunoa ai Poghosyan.
"O loʻo faʻaaogaina e le Iunaite Setete le pule a tala Amerika e tulituliloa ai ona manaʻoga faʻa-geopoliticals. E tatau i le Iunaite Setete ona tauaveina le matafaioi mo ana gaioiga, aemaise lava ona o loʻo faʻaalia e le Iunaite Setete o ia lava o le tagata e puipuia aia tatau a tagata i le lalolagi atoa e popole i tagata uma."
"E fa'ateleina ai le pagatia o olaga o le faitau miliona o tagata, ae ou te talitonu e le popole lava le Iunaite Setete."
Na lapata’i mai Jerome Powell, le taitaifono o le US Federal Reserve, i le aso 26 o Aokuso e fa’apea, e foliga mai o le a fa’amalosia e le Iunaite Setete le si’itia tele o le fua faatatau o tului i masina o lumana’i ma ua naunau e fa’aitiitia le maualuga o le tau o oloa i le 40 tausaga.
Na saunoa Tang Yao, o le polofesa lagolago i le Guanghua School of Management i le Iunivesite o Peking, o le faaitiitia o le taugata o tau o oloa o le faamuamua autu lea a Uosigitone, o lea e faamoemoe ai o le a faaauau pea ona siitia e le Fed le fua faatatau o tau mo le tele o le tausaga a sau.
O le a mafua ai le faʻaletonu o tupe maua i le lalolagi atoa, ma faʻaosofia ai le tafe tele o tupe faavae mai maketi faavaomalo i le Iunaite Setete ma le faʻaitiitia o le taua o le tele o isi tupe, o le tala lea a Tang, ma faʻaopoopo mai ai o le faiga faʻavae o le a mafua ai foʻi ona paʻu le maketi o sea ma noataga ma o atunuu e vaivai le tamaoaiga ma tulaga tau tupe o le a feagai ma nisi tulaga lamatia e pei o le faʻateleina o le le totogiina o aitalafu.
Ua lapata’i mai fo’i le Fa’alapotopotoga Tupe Fa’ava-o-malo e fa’apea, o taumafaiga a le Fed e tau ai ma le mamafa o tau o oloa e ono a’afia ai maketi tau atina’e o lo’o tumu i aitalafu tau tupe mai fafo.
"O le fa'amalosia fa'afuase'i o tulaga tau tupe a le lalolagi o le a matua lu'itauina lava mo atunu'u o lo'o i ai le tele o vaivaiga tau tupe, lu'itau e le'i fo'ia e feso'ota'i ma fa'ama'i pipisi ma mana'oga tetele tau tupe mai fafo," o le saunoaga lea.
Aafiaga o le sosolo
Na laga fo‘i e Wu Haifeng, o le faatonu sili o le Fintech Center of Shenzhen Institute of Data Economy, ni atugaluga i le aafiaga tele o le faiga faavae a le Fed, ma faapea mai e aumaia ai le le mautonu ma le vevesi i maketi faavaomalo ma e matua aafia ai le tele o tamaoaiga.
Fai mai Wu, o le si'itia o le fua faatatau o tului e le'i fa'aitiitia ai le tau o le soifuaga i totonu o le Iunaite Setete, pe fa'aitiitia ai fo'i tau o oloa a le atunu'u.
Na si'itia le tau o le soifuaga o tagata fa'atau i Amerika i le 9.1 pasene i le 12 masina se'ia o'o ia Iuni, o le si'itaga sili ona vave talu mai Novema 1981, e tusa ai ma fuainumera aloaia.
Peita’i, e le o naunau le Iunaite Setete e fa’ailoa nei mea uma ma galulue fa’atasi ma isi atunu’u e fa’aleleia atili ai le lalolagi atoa ona e le mana’o e tete’e i mana’oga fa’apitoa e aofia ai tagata mau’oa ma le fa’alavelave fa’amiliteli-pisinisi, o le tala lea a Wu.
O lafoga o loʻo faʻaeʻe atu i Saina, mo se faʻataʻitaʻiga, poʻo soʻo se faʻasalaga i isi atunuʻu, e leai so latou aafiaga seʻi vaganā ai le faʻateleina o tupe faʻaalu a tagata faʻatau Amerika ma faʻamataʻu ai le tamaoaiga o Amerika, o le tala lea a Wu.
Ua iloa e tagata atamamai o le faʻatinoina o faʻasalaga o se isi auala mo Amerika e faʻamalosia ai lana pule i tala Amerika.
Talu mai le faavaeina o le faiga a Bretton Woods i le 1944, ua avea ai le tala Amerika ma tupe teu faafaigaluega o le lalolagi atoa, ma i le tele o tausaga ua faatumauina pea e le Iunaite Setete lona tulaga o le tamaoaiga numera tasi i le lalolagi.
Peita’i, o le fa’alavelave tau tupe a le lalolagi i le 2008 na fa’ailogaina ai le amataga o le i’uga o le pule atoatoa a Amerika. O le pa’ū o Amerika ma le “tula’i mai o isi”, e aofia ai Saina, Rusia, Initia ma Pasila, ua lu’itauina ai le pule silisili a Amerika, na saunoa ai Poghosyan.
A o amata ona feagai le Iunaite Setete ma le tauvaga ua faatupulaia mai isi atunuu tutotonu o le malo, sa tonu ai ia te ia e faaaogā le matafaioi o le tala Amerika o se tupe teu faaagaga i le lalolagi atoa i ana taumafaiga e taofiofia ai le tula’i mai o isi ma faasaoina le pule a Amerika.
I le faʻaaogaina o le tulaga o le tala Amerika, na faʻamataʻu ai e le Iunaite Setete atunuu ma kamupani, i le faʻapea mai o le a vavaeeseina i latou mai le faiga tau tupe faavaomalo pe afai latou te le mulimuli i le faiga faʻavae a Amerika, o lana tala lea.
“O le tagata muamua na aʻafia i lenei faiga faʻavae o Iran, lea na tuʻuina i lalo o faʻasalaga tau tamaoaiga mamafa,” o le tala lea a Poghosyan. “Ona filifili lea o le Iunaite Setete e faʻaaoga lenei faiga faʻavae o faʻasalaga faʻasaga ia Saina, aemaise lava faʻasaga i kamupani fesoʻotaʻiga a Saina, e pei o Huawei ma ZTE, o ni tauva taua mo kamupani tetele o le IT a Amerika i vaega e pei o fesoʻotaʻiga 5G ma le atamai faʻapitoa.”
Meafaigaluega fa'apolokiki fa'ale-geopolitical
Ua faʻateleina ona faʻaaogaina e le malo o Amerika le tala Amerika o se meafaigaluega autu e faʻalauteleina ai ona manaʻoga faʻa-geopoliticals ma taofia ai le tulaʻi mai o isi, ua faʻaitiitia le faʻatuatuaga i le tala Amerika, ma o le tele o atunuʻu tau atiaʻe o loʻo naunau e tuʻua o ia o le tupe autu mo fefaʻatauaʻiga, na saunoa ai Poghosyan.
"E tatau i na atunuu ona fa'atulaga ni auala e fa'aitiitia ai lo latou fa'alagolago i le tala Amerika, a leai o le a latou lamatia pea lava pea e Amerika le fa'aumatia o latou tamaoaiga."
Na fautuaina e Tang o le Guanghua School of Management e tatau i tamaoaiga tau atiaʻe ona faʻalauteleina fefaʻatauaʻiga ma tupe e ala i le faʻateleina o le aofaʻi o paʻaga fefaʻatauaʻiga tetele ma punaoa o faʻatupega ma nofoaga e teufaafaigaluega ai, i se taumafaiga e faʻaitiitia ai lo latou faʻalagolago i le tamaoaiga o Amerika.
O le faʻaitiitia o le tau o le tala Amerika o le a faigata i se taimi puʻupuʻu ma se taimi feololo, ae o se maketi tau tupe faavaomalo olaola ma eseese faapea ai ma le faiga o tupe e mafai ona faʻaitiitia ai le faʻalagolago i le tala Amerika ma faʻamautu ai le faʻatulagaga tau tupe faavaomalo, o le tala lea a Tang.
E tele atunuu ua faʻaitiitia le aofaʻi o aitalafu a Amerika o loʻo ia i latou ma ua amata ona faʻalauteleina a latou tupe teufaafaigaluega.
Na faasilasila e le Faletupe o Isaraelu ia Aperila ua latou faaopoopoina tupe a Kanata, Ausetalia, Iapani ma Saina i ana tupe teu faaagaga mo fesuiaiga o tupe mai fafo, ia sa faatapulaaina muamua i le tala Amerika, le pauni Peretania ma le euro.
E 61 pasene o le faila o tupe teufaafaigaluega mai fafo a le atunuu e maua mai le tala Amerika, pe a faatusatusa i le 66.5 pasene na muamua atu.
Ua faʻatumauina foʻi e le faletupe tutotonu a Aikupito se fuafuaga faʻalauteleina o faila e ala i le faʻatauina o le 44 tone metrika o auro i le kuata muamua o lenei tausaga, o se faʻaopoopoga e 54-pasene, e tusa ai ma le tala a le World Gold Council.
O isi atunuu e pei o Initia ma Iran o loʻo talanoaina le avanoa e faʻaaoga ai tupe a le atunuʻu i a latou fefaʻatauaʻiga faavaomalo.
Na valaau le Taitai Sili o Iran o Ayatollah Ali Khamenei ia Iulai mo le faasolosolo malie ona lafoaia le tala Amerika i fefaatauaiga faavaomalo ma Rusia. I le aso 19 o Iulai, na faalauiloa ai e le malo Isalama fefaatauaiga o le rial-ruble i lana maketi fesuiaiga o tupe mai fafo.
“O loʻo faʻatumauina pea e le tala Amerika lona matafaioi o se tupe faʻasao i le lalolagi atoa, ae ua amata ona faʻavavevave le faagasologa o le faʻaitiitia o le tala Amerika,” o le tala lea a Poghosyan.
E le gata i lea, o le suiga o le faatulagaga ina ua maeʻa le Taua Malulu o le a iʻu ai i le faʻavaeina o se lalolagi e tele itu e pulea ai malo ma le iʻuga o le pule atoatoa a Amerika, o lana tala lea.
Taimi na lafoina ai: Setema-05-2022


