E toeitiiti atoa le 8,000 tagata ua lipotia mai ua maliliu ma le faitau afe o isi ua manunu’a i le mafui’e mata’utia na luluina ai Turkey ma Syria i le Aso Gafua.
E faitau afe fale na pa'ū i atunuu e lua ma ua lapatai mai ofisa fesoasoani e uiga i aafiaga "matautia" i matu sisifo o Suria, lea ua faalagolago ai le faitau miliona o tagata vaivai ma tagata ua leai ni fale i le lagolago agaalofa.
O loʻo faʻagasolo taumafaiga tetele mo le laveaʻiina o tagata ma o loʻo ofoina atu e le lalolagi atoa le fesoasoani i galuega tau sailiga ma le toe faʻaleleia. I le taimi nei, ua lapataʻia e ofisa e ono faʻateleina atili ai le aofaʻi o tagata e maliliu i le faʻalavelave.
O mea nei ua tatou iloa e uiga i le mafui'e ma le mafua'aga na matua mata'utia ai.
O fea na pa'ū ai le mafui'e?
O se tasi o mafuiʻe sili ona malosi na aʻafia ai le itulagi i le seneturi na luluina ai tagata mai a latou moe i le vaveao o le Aso Gafua i le tusa o le 4 i le vaveao. Na aʻafia le mafuiʻe i le 23 kilomita (14.2 maila) i sasaʻe o Nurdagi, i le itumalo o Gaziantep i Turkey, i le loloto e 24.1 kilomita (14.9 maila), na fai mai ai le United States Geological Survey (USGS).
Sa i ai ni mafui'e fa'asolosolo na lofia ai le itulagi i ni nai itula talu ona mae'a le fa'alavelave muamua. Sa sosoo ai ma se mafui'e fa'asolosolo e 6.7 le malosi i le 11 minute talu ona taia le mafui'e muamua, ae o le mafui'e tele, lea e 7.5 le malosi, na tupu i le pe tusa ma le iva itula mulimuli ane i le 1:24 i le aoauli, e tusa ai ma le USGS.
O le mafui'e mulimuli e 7.5 le malosi, lea na taia i le pe tusa o le 95 kilomita (59 maila) i matu o le mafui'e muamua, o le mafui'e sili lea ona malosi o le silia ma le 100 mafui'e mulimuli ua fa'amaumauina i le taimi nei.
O loʻo taufetuli nei le au laveaʻi ma le taimi ma le natura e toso ese ai ē na sao mai lalo o otaota i itu uma e lua o le tuaoi. E silia ma le 5,700 fale i Turkey ua paʻuʻū, e tusa ai ma le ofisa o faʻalavelave faʻafuaseʻi a le atunuʻu.
O le mafuiʻe i le Aso Gafua o se tasi foʻi o mafuiʻe sili ona malosi na oo i ai Turkey i le seneturi talu ai - o se mafuiʻe e 7.8 le malosi na taia ai le itu i sasaʻe o le atunuʻu i le 1939, lea na mafua ai le maliliu o le silia ma le 30,000, e tusa ai ma le USGS.
Aiseā e tutupu ai mafui'e?
E tutupu mafui'e i konetineta uma o le lalolagi - mai tumutumuga maualuluga i Mauga o Himalayan i vanu maulalo, e pei o le Sami Mate, i vaega malulu tele o Antarctica. Peita'i, e le o se mea fa'afuase'i le tufatufaina atu o nei mafui'e.
Ua faʻamatalaina e le USGS se mafuiʻe o le “gatete o le eleele e mafua mai i se seʻe faʻafuaseʻi i luga o se faʻaletonu. O le mamafa i le vaega pito i fafo o le lalolagi e tuleia faʻatasi itu o le faʻaletonu. E faʻaputuina le mamafa ma seʻe faʻafuaseʻi papa, ma faʻasaʻoloto ai le malosi i galu e feoaʻi i totonu o le lalolagi ma mafua ai le gatete tatou te lagonaina i le taimi o se mafuiʻe.”
E fuaina mafui'e e fa'aaoga ai seismographs, ia e mata'ituina ai galu tetele e feoa'i i le Lalolagi pe a uma se mafui'e.
Atonu e toatele e iloa le faaupuga “Richter Scale” lea sa faaaogaina muamua e saienitisi mo le tele o tausaga, ae o nei aso ua masani ona latou mulimuli i le Modified Mercalli Intensity Scale (MMI), o se fua sa’o lea o le tele o se mafui’e, e tusa ai ma le USGS.
Auala e fuaina ai mafui'e
Aiseā na matuā mataʻutia ai lenei mea?
E tele mea ua mafua ai ona matuā matautia lenei mafuiʻe. O se tasi o ia mea o le taimi o le aso na tupu ai. Talu ai ona o le mafuiʻe na taia i le taeao po, e toatele tagata sa i o latou moega i le taimi na tupu ai, ma ua maileia nei i lalo o otaota o o latou fale.
E le gata i lea, faatasi ai ma le malulu ma le susū o le tau o loo agaʻi atu i le itulagi, o tulaga leaga ua faigata ai taumafaiga e laveai ma toe faaleleia ai i itu uma e lua o le tuaoi.
Ua matuā maulalo lava le vevela, ae e oo atu i le Aso Lulu e faʻamoemoeina o le a pa'ū ifo i ni nai tikeri i lalo ifo o le sero.
O loʻo i ai se vaega o le mamafa maualalo o le ea o loʻo tautau i luga o Turkey ma Suria. A o alu ese lena mea, o le a aumaia ai le "ea malulu tele" mai le ogatotonu o Turkey, e tusa ai ma le tagata suʻesuʻe sinia o le tau a le CNN o Britley Ritz.
Ua valoia o le a -4 tikeri Celsius (24.8 tikeri Fahrenheit) i Gaziantep ma le -2 tikeri i Aleppo i le taeao o le Aso Lulu. I le Aso Tofi, o le a toe pa'ū ifo le tau i le -6 tikeri ma le -4 tikeri.
Ua faigata ona oo atu 'au fesoasoani i le eria ua a'afia ona o tulaga leaga, na saunoa ai le Minisita o le Soifua Maloloina a Take, Fahrettin Koca, ma faaopoopo mai ai e le mafai e helikopa ona malaga ese i le Aso Gafua ona o le leaga o le tau.
E ui i tulaga o iai, ae ua talosagaina e le au ofisa tagata e tuua fale mo lo latou saogalemu ona o popolega i ni isi mafui’e faaopoopo.
Ona o le tele o mea ua faaleagaina i atunuu uma e lua, ua amata ona fesili le toatele e uiga i le sao o fale tetele i le lotoifale i le faalavelave faafuasei.
Na taʻu atu e le inisinia o fausaga a le USGS, Kishor Jaiswal, i le CNN i le Aso Lua, ua oo i Turkey ni mafuiʻe tetele i le taimi ua tuanai, e aofia ai se mafuiʻe i le 1999 lea nalavea ai le itu i saute sisifo o Turkeyma fasiotia ai le silia ma le 14,000 tagata.
Fai mai Jaiswal o le tele o vaega o Turkey ua atofaina o ni sone e matua lamatia tele i mafuiʻe ma, o lea la, o tulafono faatonutonu o fale i le itulagi o lona uiga o galuega faufale e tatau ona tatalia nei ituaiga o mea tutupu ma i le tele o tulaga e aloese ai mai le soloia matautia - pe afai e faia lelei.
Ae e le o fale uma ua fausia e tusa ai ma tulaga faʻaonaponei a Take mo le mafuiʻe, na saunoa ai Jaiswal. O le le atoatoa o le mamanu ma le fausiaina, aemaise lava i fale tuai, o lona uiga e le mafai e le tele o fale ona tatalia le ogaoga o le teʻi.
“Afai e te lē o mamanuina nei fausaga mo le malosi o mafui’e e ono feagai ma i latou i le taimi o latou mamanuina, atonu o le a lē lelei le fa’atinoina o nei fausaga,” o le saunoaga lea a Jaiswal.
Na lapata’i mai fo’i Jaiswal e fa’apea, o le tele o fale o lo’o tumau pea e ono “fa’avaivaia tele ona o na mafui’e malolosi e lua ua uma ona tatou molimauina. E iai lava sina avanoa itiiti e va’aia ai se mafui’e mulimuli ane e lava lona malosi e fa’ato’ilalo ai na fale ua fa’aleagaina. O lea la, i le taimi o lenei gaioiga mulimuli ane, e tatau i tagata ona matua fa’aeteete i le o’o atu i na fale ua vaivai mo nei taumafaiga laveai.”
Taimi na lafoina ai: Fepuari-08-2023


